صفحه حفاظت‌شده

قاسم سلیمانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

قاسم سلیمانی
Qasem Soleimani with Zolfaghar Order.jpg
سلیمانی در سال ۱۳۹۷ پس از دریافت نشان ذوالفقار[۱]
زادهٔ۲۰ اسفند ۱۳۳۵
قنات ملک، استان کرمان، ایران
درگذشتهٔ۱۳ دی ۱۳۹۸ (۶۲ سال)
بغداد، عراق
مدفون در
وفادار به/عضوِایران
سازمان/شاخهسپاه پاسداران انقلاب اسلامی
سال‌های خدمت۱۳۵۸–۱۳۹۸
درجهسرلشکر پاسدار
بخشنیروی زمینی
نیروی قدس
فرماندهی درلشکر ۴۱ ثارالله
نیروی قدس
نبردها/جنگ‌ها
نشان‌هانشان ذوالفقار
نشان فتح (درجه ۱)
نشان فتح (درجه ۲) (دو بار)[۱۱]
فرزندانحسین،[۱۲] محمدرضا، زینب[۱۳] و یک دختر دیگر[۱۴]
بستگانحسن سلیمانی (پدر)[۱۵]
فاطمه سلیمانی (مادر)[۱۶]
سهراب سلیمانی (برادر)[۱۷]

قاسم سلیمانی (۲۰ اسفند ۱۳۳۵ در قنات ملک– ۱۳ دی ۱۳۹۸ در بغداد) فرمانده سپاه ایرانی بود که بعنوان فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی فعالیت می‌کرد.[۱۸] او در طول جنگ ایران و عراق، فرمانده لشکر ۴۱ ثارالله کرمان بود.[۱۹] وی در ۴ بهمن ۱۳۸۹ درجهٔ سرلشکری دریافت کرد. سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، وی را «شهید زنده» نامیده بود[۲۰] و پس از اینکه دولت ایالات متحده آمریکا[۲۱][۲۲][۲۳] در ۱۳ دی ۱۳۹۸ در عملیات آذرخش کبود، او را به هنگام خروج از فرودگاه بین‌المللی بغداد ترور کرد[۲۴][۲۵] از وی به عنوان سپهبَد یاد کرد.[۲۶]

سلیمانی نقش مهمی در دادن قدرت نظامی به حزب‌الله لبنان، عقب راندن اسرائیل از جنوب لبنان، جنگ افغانستان، شکل‌دهی به فضای سیاسی عراق پس از سرنگونی صدام حسین، تغییر روند جنگ داخلی سوریه و مقابله با داعش در عراق داشته‌است. وی تا پیش از حضور آشکار در جنگ علیه داعش در عراق، از حضور در انظار عمومی پرهیز می‌کرد؛ ولی حکومت ایران از زمان حضورش در عراق در نبرد علیه داعش و انتشار تصاویر متعددش با نیروهای عراقی، شروع به معرفی و شناساندن چهرهٔ وی کرد.[۲۷] سلیمانی در رسانه‌ها، به عنوان فرماندهٔ سایه[۲۸] توصیف می‌شد.

اوایل زندگی

قاسم سلیمانی در سال ۱۳۳۵ در روستای قنات ملک که روستایی کوهستانی با ساختاری طایفه‌ای بود، واقع در شهرستان رابر، از توابع کرمان زاده شد.[۲۹][۳۰] او در نوجوانی به کار بنایی مشغول بود و در سالهای ابتدای جوانی، از پیمانکاران سازمان آب کرمان بشمار می‌آمد، که پس از انقلاب ۱۳۵۷ و تشکیل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، به این نهاد پیوست.[۳۱]

جنگ ایران و عراق

سلیمانی پس از وقوع انقلاب، در حین ادامه فعالیت در سازمان آب کرمان، به عضویتِ مجموعه‌ای بنام سپاه افتخاری درآمد.[۳۲] وی در ابتدای جنگ ایران و عراق گردانی متشکل از نیروهای رزمی کرمان را تشکیل داد که کمی بعد به تیپ زرهی و نهایتاً به لشکر ۴۱ ثارالله تبدیل شد. او از ابتدای تشکیل این لشکر در سال ۱۳۶۱ تا رفتن به نیروی قدس در سال ۱۳۷۶ فرمانده این لشکر بود و در بسیاری از عملیاتهای سپاه در جنگ نقش کلیدی داشت.[۳۳]

سلیمانی از فرماندهان عملیات‌های والفجر هشت، کربلای چهار و کربلای پنج بود.[۳۴]

دوران پس از جنگ

با پایان یافتن جنگ ایران و عراق در ۱۳۶۷ ه‍. ش، لشکر ۴۱ ثارالله به فرماندهی سلیمانی به کرمان بازگشت و درگیر جنگ با اشرار و قاچاقچیان مواد مخدر شد، که از مرزهای شرقی کشور هدایت می‌شدند. قاسم سلیمانی تا هنگام انتصاب به فرماندهی سپاه قدس، این سمت را عهده‌دار بود.[۳۲]

وی یکی از امضا کنندگان نامه فرماندهان سپاه در جریان وقایع ۱۸ تیر ۱۳۷۸ به سید محمد خاتمی؛ رئیس‌جمهوری وقت بود.[۳۵]

فرماندهی نیروی قدس

اعطای نشان ذوالفقار توسط رهبر جمهوری اسلامی ایران؛ سید علی خامنه‌ای به قاسم سلیمانی در ۱۹ اسفند ۱۳۹۷.[۳۶] سلیمانی اولین فرماندهی بود که پس از وقوع انقلاب در ایران، این نشان را دریافت کرد.[۳۷]

قاسم سلیمانی در سال ۱۳۷۶، هم‌زمان با اوج‌گیری طالبان در افغانستان، به فرماندهی نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی منصوب شد.[۳۲] او با تجربه‌ای که از جنگ داخلی کردستان داشت، گزینه ای مناسب بود، چون بنا بود در افغانستانِ عصر طالبان که درگیر جنگ‌های داخلی بود، وارد عمل شود. از همه مهم‌تر این‌که سلیمانی در هشت سال جنگ با عراق و نیز مبارزه با باندهای مواد مخدر در مناطق مرزی ایران و افغانستان تا پیش از انتصابش به فرماندهی سپاه قدس، تجربهٔ زیادی اندوخته بود.[۳۲] مئیر داگان رئیس سابق موساد می‌گوید:

او با هر گوشه از نظام رابطه دارد. او کسی است که من به آن می‌گویم باهوش از نظر سیاسی.[۳۸]

علی شیرازی نماینده ولی فقیه در سپاه قدس دربارهٔ زندگی اقتصادی سلیمانی گفت که او در دوران فعالیتش هیچ حق مأموریتی نگرفت و «گاهی به من می‌گفت که من در خرج زندگی زن و بچه خود می‌مانم.[۳۹][۴۰]»

جنگ داخلی عراق

موفق الربیعی سیاست‌مدار و وزیر سابق امنیت ملی عراق در مصاحبه‌ای با روزنامه الشرق الاوسط، سلیمانی را «بدون شک قدرت‌مندترین مرد در عراق» خوانده‌بود.[۴۱] به گفتهٔ او سپاه قدس به فرماندهی سلیمانی در تمامی زمینه‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی و به ویژه در منطقه سبز بغداد (که سفارت‌خانه‌های غربی و عربی و ادارات و خانه‌های مقامات دولتی و اعضای پارلمان عراق در آن قرار دارد) نفوذ دارد.[۴۲][۴۳] نیروی قدس به فرماندهی سلیمانی نقش تأثیرگذاری در روند جنگ عراق داشته‌است.

در ۱۱ ژانویهٔ ۲۰۰۷، استنلی مک‌کریستال ژنرال آمریکایی مطلع شد محمدعلی جعفری فرمانده سپاه و قاسم سلیمانی از طریق چند خودرو در حال حرکت به مرز ایران و عراق هستند. در عراق آمریکایی‌ها در حال تعقیب آن‌ها بودند. کاروان خودروها وارد ساختمان ناشناخته‌ای در شهر اربیل کردستان عراق شدند که روی آن فقط نوشته بود «کنسولگری»، که نشان می‌داد افراد داخل ساختمان تحت پوشش دیپلماتیک عملیات انجام می‌دهند. نظامیان آمریکایی وارد ساختمان شدند و ۵ ایرانی که همگی پاسپورت دیپلماتیک داشتند را دستگیر کردند، اما اثری از محمدعلی جعفری و قاسم سلیمانی نبود. به گفتهٔ مک‌کریستال، هر پنج نفر از اعضای سپاه قدس بودند. ۹ روز بعد از این واقعه، ۹ تا ۱۲ شبه نظامی به رهبری گروه شبه نظامی شیعهٔ عصائب اهل الحق طی حمله‌ای به مقر فرماندهی نظامیان آمریکا در کربلا که در بین مراکز فرماندهی پلیس عراق واقع است، سوار بر تعدادی خودروی نظامی با گذشتن از چندین لایهٔ امنیتی، به ساختمان اصلی فرماندهی که در آن ۳۰ آمریکایی مستقر بود نفوذ کردند و ۴ نظامی آمریکایی را اسیر گرفتند و از منطقه خارج شدند و به نزدیکی رود فرات رفتند، در نهایت با تعقیب هلیکوپترهای آمریکایی شبه نظامیان فرار کردند و در مجموع پنج نظامی آمریکایی کشته شدند. این عملیات «برجسته‌ترین و پیچیده‌ترین عملیات در طول چهار سال جنگ» در عراق توصیف شده و افسران آمریکایی و مقامات عراق ادعا کرده‌اند ایران در آن نقش داشته و پاسخی به اسارت ۵ ایرانی در اربیل بوده‌است. این نخستین بار بود که آمریکایی‌ها مستقیماً به قاسم سلیمانی و نقش او در عراق اشاره کردند.[۳۸]

در سال ۲۰۰۹، گزارشی افشا شد که ریموند تی. اودیرنو و کریستوفر آر. هیل (بالاترین مقامات آمریکا در بغداد در آن هنگام) در دفتر جلال طالبانی (که از دهه‌ها پیش با سلیمانی ارتباط داشته‌است) با قاسم سلیمانی ملاقات کرده‌اند. هیل و اودیرنو بعداً این خبر را رد کردند.[۴۴]

در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۰، جیمز جفری (سفیر آمریکا در عراق) و لوید آستین (فرمانده ارشد نظامیان آمریکا در عراق)، در بیانیه‌ای تشکیل دولت جدید عراق به رهبری نوری المالکی را تبریک گفتند. به گفتهٔ سران عراقی، هنگام انتشار این بیانیه، آمریکایی‌ها خودشان می‌دانستند که در واقع سلیمانی آن‌ها را از عراق بیرون کرده‌است. حزب ایاد علاوی سیاست‌مدار سکولار طرف‌دار آمریکا، اکثریت اعضای پارلمان را داشت ولی در نهایت به قدرت نرسید چون آمریکا او را به نفع نوری المالکی کنار زد. به گفتهٔ خود علاوی، اگر او نخست‌وزیر می‌شد نیازمند حمایت آمریکا بود، اما آمریکا مایل بود عراق را ترک کند، و «عراق را به ایران داد». در نهایت جلال طالبانی و نوری المالکی که هر دو از نزدیکان و کاندیداهای مورد ترجیح سلیمانی بودند، به قدرت رسیدند. رهبر سابق عراق می‌گوید «ما به آمریکایی‌ها می‌خندیدیم … سلیمانی کاملاً آن‌ها را ضربه‌فنی کرد، و آمریکایی‌ها در ظاهر تشکیل دولت جدید را به یکدیگر تبریک می‌گفتند.»[۳۸]

گفته شده‌است سلیمانی پیامکی را از طریق جلال طالبانی برای دیوید پترائوس ژنرال آمریکایی و رئیس سازمان سیا فرستاده‌است با این محتوا که: «پترائوس عزیز، شما باید بدانید که من سیاست‌های ایران در قبال عراق، لبنان، غزه و افغانستان را کنترل می‌کنم. در واقع سفیری که در بغداد است از اعضای نیروی قدس است. شخصی که قرار است جایگزین او شود هم از اعضای نیروی قدس است.»[۳۸]

سلیمانی خود در نشست مقدماتی «کنفرانس جوانان و بیداری اسلامی» گفت: «ایران در جنوب لبنان و عراق نیز حضور دارد. در واقع این مناطق به نوعی تحت تأثیر عملکرد و تفکر جمهوری اسلامی ایران هستند.» اما تعدادی از نمایندگان پارلمان عراق در بیانیه‌ای سخنان سلیمانی را محکوم کرده و وی را دچار توهم خواندند.[۴۵]

قاسم سلیمانی در حال قرآن خواندن در مراسم ختم اکبر هاشمی رفسنجانی.

پس از یورش پیکارجویان افراطی دولت اسلامی عراق و شام (داعش) در ژوئن ۲۰۱۴ (خرداد ۱۳۹۳) به شمال عراق و تصرف برخی از شهرهای این کشور از جمله موصل و تکریت و از هم پاشیدن ارتش عراق و ناتوانی نیروهای مسلح این کشور در نبرد با داعش و پس از جدی شدن خطر تصرف بغداد (پایتخت عراق) توسط این گروه تروریستی، روزنامه ساندی تایمز انگلیس، وال‌استریت ژورنال و نیویورک تایمز مدعی شدند ایران فرماندهی ارتش از هم فروپاشیده عراق را برعهده گرفته تا با نیروهای گروه تروریستی داعش مقابله کند. قاسم سلیمانی فرمانده سپاه قدس ایران، عملیات دفاع از بغداد پایتخت عراق را در مقابل حملات نیروهای گروه تروریستی داعش، فرماندهی می‌کرد. یک منبع عراقی مدعی شد: سلیمانی با ۶۷ مشاور ارشد خود به عراق سفر کرد و فرماندهی عملیات‌ها را برعهده گرفت و بر استقرار نیروهای عراقی و برنامه‌ریزی برای عملیات، نظارت داشته‌است.[۴۶][۴۷][۴۸][۴۹][۵۰]

در کردستان عراق

در تابستان ۱۳۹۳، به دنبال هک شدن ایمیل نمایندهٔ اقلیم کردستان عراق در ایران، مکاتباتی افشا شد که این مقام باسابقهٔ کرد در تهران را مقابل پرسش رسانه‌ها قرار داد. در این مکاتبات، به یک مقام ایرانی بیش از بقیه اشاره شده بود: قاسم سلیمانی. این نخستین بار بود که یک مقام ارشد حکومت اقلیم کردستان عراق با صراحت و با جزئیات به نقش تعیین‌کنندهٔ فرماندهی می‌پرداخت که سال‌ها پیش رسانه‌های عراق به او لقب «ژنرال بی‌سایه» داده بودند. در بسیاری از این نامه‌ها از شخص سومی با اسم اختصاری «حاجی» یاد می‌شود؛ فردی که آقای دباغ در برنامهٔ اخیر تلویزیونیِ خود، او را این‌گونه معرفی کرد: «طبیعتاً وقتی اسم سپاه قدس می‌آید، در رأس آن نام قاسم سلیمانی نیز تداعی می‌شود؛ او شخصِ اول خاورمیانه است.»[۵۱] امیرعلی حجازی، سرپرست واحد هوافضای سپاه پاسداران، مهرماه ۱۳۹۳ طی گفتگویی تأیید کرد که سلیمانی و ۷۰ نفر از سربازان او به جنگجویان کُرد عراقی کمک کردند و مانع پیشروی داعش شدند.[۲۰]

به نوشتهٔ خبرگزاری مهر به نقل از رسانه‌های اقلیم کردستان عراق، در مردادماه ۱۳۹۳، سلیمانی نسبت به حملهٔ داعش به اربیل هشدار می‌دهد. به دنبال یورش داعش در ۱۶ مرداد ۱۳۹۵، بارزانی از آمریکا و ترکیه تقاضای کمک می‌کند. دو روز بعد، جنگنده‌های آمریکایی در اربیل به پرواز درمی‌آیند. این در حالی است که ۴۸ ساعت قبل از پیوستن جنگنده‌های آمریکایی به عملیات دفاع از اربیل، یگانی از نیروهای ویژه به فرماندهی سلیمانی و بنا به درخواست شخص بارزانی در کنار پیشمرگان کُرد در حال نبرد با داعش بودند. به دنبال دفع خطر داعش، مسعود بارزانی شخصاً یک نامهٔ تشکر برای ریاست‌جمهوری ایران با این مضمون فرستاد که ایران بار دیگر در سخت‌ترین شرایط به دفاع از اقلیم کردستان عراق برخاسته‌است.[۵۲]

اعتراضات ۲۰۱۹ عراق

در جریان اعتراضات پاییز ۲۰۱۹، اعتراض راهپیمایی‌کنندگان به ضعف استقلال عراق در منطقه و هر نوع دخالتی از جانب آمریکا، عربستان یا دیگر کشورهای منطقه بود، اما این مخالفت‌ها بیش از همه به ایران اشاره داشت.[۵۳] این اعتراض‌ها با شعارهایی (گاه تند و تحقیرآمیز) علیه قاسم سلیمانی و علی خامنه‌ای همراه بود.[۵۴][۵۵] سلیمانی در مهندسی این سرکوب به مقامات ارشد عراقی کمک کرد و در جریان بازدید از بغداد هنگام آغاز تظاهرات به آن‌ها گفت: « «ما در ایران می‌دانیم چه رفتاری با معترضان بکنیم. این اتفاق در ایران هم افتاد و ما توانستیم آن را کنترل کنیم».[۵۶][۵۷] طی رخدادهای پاییز ۲۰۱۹ معترضان عراقی شبه نظامیان و سیاستمداران همسو با ایران را به توسل به اقدامات بی‌رحمانه همچون آدم‌ربایی، شکنجه و ترور برای سرکوب تظاهرات مردم عراق متهم کردند.[۵۶] نیروهای امنیتی عراق هم، گروه‌های تحت حمایت ایران مانند عصائب اهل حق، کتائب حزب‌الله، النجباء، بدر و کتائب خراسانی را به کشتن معترضان در راه‌پیمایی‌ها و هدف قرار دادن مردم متهم کردند.[۵۳] با گسترش اعتراضات، سلیمانی با رهبران ارشد شبه‌نظامیان در بغداد ملاقات کرد و به آنها دستور داد تا حمله‌ها به اهداف ایالات متحده را افزایش دهند. هدف او تحریک احساسات ضدآمریکایی، برای منحرف کردن اعتراضات مردمی علیه سیاستمداران و گروه‌های شبه‌نظامی تحت حمایت ایران بود.[۵۶]

جنگ داخلی سوریه

جان مگوایر افسر سابق سیا گفته‌است نبرد القصیر که منجر به بازپس‌گیری شهر استراتژیک القصیر توسط ارتش سوریه و نقطهٔ عطفی در جنگ بود، تحت نظارت و فرماندهی سلیمانی بوده‌است و این نبرد را «یک پیروزی بزرگ» برای او خوانده‌است.[۳۸]

پس از وقوع یک انفجار مهیب در دمشق که به کشته و زخمی شدن چندین مقام سوری انجامید رسانه‌های جهان گزارش دادند که قاسم سلیمانی نیز در میان کشته‌شدگان قرار دارد و شایعه دخالت ایران در سوریه و کمک به بشار اسد برای سرکوب مخالفان قوت گرفت. چند روز پس از این ادعا قاسم سلیمانی در دیدار مسئولان نظام ایران با سید علی خامنه‌ای در تهران حضور یافت.[نیازمند منبع]

اعلام پایان خلافت داعش

در روز پنجشنبه ۳۰ شهریور ۱۳۹۶ قاسم سلیمانی طی سخنرانی در مراسم چهلمین روز کشته شدن مرتضی حسین‌پور شلمانی با یادآوری پیامش به مناسبت کشته شدن محسن حججی و وعده انتقام در آن، بیان داشت که «کمتر از سه ماه دیگر اعلام پایان داعش و حکومت داعشی در این کره خاکی خواهد بود.[۵۸][۵۹]» دو ماه بعد و در پایان آبان ۹۶ سلیمانی در پیامی به سید علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران با اشاره به «اتمام عملیات آزادسازی بوکمال» از پایان داعش خبر داد و آن را به عنوان یک «پیروزی بسیار بزرگ و سرنوشت‌ساز» به خامنه‌ای تبریک گفت.[۶۰][۶۱][۶۲] سلیمانی در این پیام با «آمریکایی ـ صهیونیستی» خواندن داعش، خسارت‌های ناشی از عملیات این گروه در عراق و سوریه را ۵۰۰ میلیارد دلار برآورد کرد و «طراحی و اجرای» آنها را به «رهبران و سازمان‌های مرتبط با آمریکا» نسبت داد.[۶۰] سید علی خامنه ای نیز با ارسال نامه ای به سلیمانی ضمن تبریک به وی گفت که «شما با متلاشی ساختن توده سرطانی و مهلک داعش نه فقط به کشورهای منطقه و به جهان اسلام بلکه به همه ملت‌ها و به بشریت خدمتی بزرگ کردید.[۶۳][۶۴]» همچنین همزمان با پیام سلیمانی به خامنه‌ای، حسن روحانی رئیس‌جمهور پایان داعش را به «رهبر جمهوری اسلامی، سپاه پاسداران، نیروی قدس و به‌ویژه قاسم سلیمانی» تبریک گفت.[۶۰][۶۵]

اتهامات

  • در ۳ ژانویه ۲۰۲۰ مایک پنس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا لیستی از آن در منطقه منتشر کرد: «کمک قاسم سلیمانی به ۱۰ نفر از ۱۲ تروریستی که حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر را در ایالات متحده انجام دادند، در سفر مخفیانه به افغانستان است.» … «کمک به ارائه سلاح و پرتابه‌های انفجاری پیشرفته به شورشیان عراقی و آموزش آنها برای حمله به نیروهای آمریکایی و ائتلاف … و مسئول مستقیم مرگ ۶۰۳ سرباز و هزاران زخمی نیروهای آمریکایی دانست.» او در ادامه به اقدامات دیگر قاسم سلیمانی از جمله تلاش رژیم ایران به ترور سفیر وقت عربستان سعودی در آمریکا در سال ۲۰۱۱، هدایت عملیات حمله به پایگاه نظامی مشترک در کربلا در ۲۰۰۷ و کشتن ۵ سرباز آمریکایی، نظارت بر حمایت مالی و تجهیزاتی سپاه از طالبان در افغانستان برای حمله به نیروهای ائتلاف، هدایت توطئه بمب‌گذاری در ترکیه و کنیا در ۲۰۱۱ برای کشتن شهروندان بی گناه، حمایت از رژیم اسد در سوریه و هماهنگی برای ارسال موشک و سلاح به یمن برای هدف قرار دادن مردم منطقه اشاره کرد.[۶۶][۶۷][۶۸]
  • از زمان شدت گرفتن بحران داخلی دولت سوریه و مخالفان سوری، برای چندین بار سلیمانی در این کشور و برای کمک به بشار اسد حضور یافت. بنوشته هاآرتص، یک عضو ارشد شورای ملی سوریه علت حضور سرتیپ پاسدار قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران ایران به سوریه برای «فرماندهی اتاق جنگ» با هدف سرکوب معترضان مخالف حکومت بشار اسد خبر داده‌است.[۶۹][۷۰][۷۱] تا قبل از ظهور داعش، دیده‌بان حقوق بشر سوریه در گزارش خود شمار قربانیان درگیری‌های داخلی این کشور را بر اساس مستنداتی که در اختیار دارد ۱۲۰ هزار و ۲۹۶ تن اعلام کرده‌است.[۷۲]
  • در ناآرامی‌های سال ۲۰۱۹ عراق، آسوشیتدپرس از سفر قاسم سلیمانی به بغداد یک روز پس از شروع اعتراضات در عراق برای شرکت در یک نشست امنیتی که قرار بود به ریاست عادل عبدالمهدی برگزار شود خبر داده‌است. به گزارش این خبرگزاری به نقل از دو مقام امنیتی عراقی، قاسم سلیمانی گفته «ما در ایران می‌دانیم چه رفتاری با معترضان بکنیم. این اتفاق در ایران افتاد و ما توانستیم آن را کنترل کنیم.» روز پس از دیدار سلیمانی از بغداد زد و خورد میان معترضان و نیروهای امنیتی در عراق خشونت‌بارتر شد و شمار کشته شدگان از ۱۰۰ نفر گذشت. تک‌تیراندازان ناشناس هدفمندانه سر و سینه تظاهرکنندگان را هدف گلوله قرار می‌دادند. در عرض کمتر از یک هفته نزدیک به ۱۵۰ معترض کشته شدند.[۷۳]
  • در افغانستان، بلقیس روشن نماینده مجلس این کشور در مجلس افغانستان گفت: «ما به نمایندگی از مردم افغانستان خجالت می‌کشیم که آدم‌هایی مثل کرزای از کشته شدن قاسم سلیمانی ابراز تاسف می‌کند. چون برای همه مردم افغانستان معلوم است که سلیمانی شخصی است که بیشترین جنایت را در افغانستان کرده.»[۷۴][۷۵]

مرگ

قاسم سلیمانی به همراه ابومهدی المهندس (آبان ۱۳۹۶)
نوشتارهای وابسته: جنگ نیابتی ایران و آمریکا و بمباران کتائب حزب‌الله توسط ایالات متحده

سلیمانی در حملهٔ پهباد آمریکایی به فرودگاه بغداد در بامداد جمعه ۱۳ دی ۱۳۹۸ ترور شد.[۷۶][۲۲][۷۷]در این حمله ابومهدی المهندس از فرماندهان گروه شبه‌نظامی عراقی حشد شعبی به‌همراه ۱۰ تن دیگر کشته شدند.[۷۸] وزارت دفاع ایالات متحده آمریکا اعلام کرده که دستور این حملهٔ هوایی را دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری و فرماندهٔ کل قوای این کشور صادر کرده‌است.[۲۱] سه روز پیش از ترور سلیمانی و در پی حمله‌هایی که به سفارت آمریکا در بغداد انجام شد، ترامپ گفته بود که ایران بابت این رویداد بهایی سنگین خواهد پرداخت و تأکید کرده بود که این موضوع «هشدار نیست، تهدید است».[۷۹]

واکنش‌ها

تعدادی از رسانه‌های خارجی از این عمل با نام ترور یاد کردند،[۸۰][۸۱][۸۲][۸۳][۸۴] ماهیت حقوقی قتل وی از نظر حقوق‌دانان مورد اختلاف است زیرا ایالات متحده آمریکا در حالی او را به قتل رساند که به ایران اعلان جنگ نداده بود و بدون رضایت کشور عراق به عنوان کشوری که این حمله در آن صورت گرفت به او حمله کرد.[۸۵][۸۶] یراوند آبرهامیان استاد تاریخ آمریکایی ارمنی از لفظ ترور برای این عمل استفاده کرد او می‌گوید تحت هر تعریفی این کنش تنها با ترور قابل بیان است.[۸۷]

درهفتاد شهر از آمریکا فعالان ضد جنگ در واکنش به ترور سلیمانی و افزایش تنش بین ایران و آمریکا دست به تظاهرات زدند. در شماری از خبرگزاری‌های مختلف تصاویری از این تظاهرات ضد جنگ منتشر شد. در این تظاهرات «عدم جنگ با ایران»، «خروج از عراق»، «خروج ایالات متحده آمریکا از خاورمیانه» و «عدم تحریم ایران» از جمله خواسته‌های حاضران به گزارش رادیو فرانسه بوده‌است.[۸۸][۸۹][۹۰][۹۱] بلقیس روشن، نماینده شورای ملی افغانستان مرگ قاسم سلیمانی را در وضعیت افغانستان مؤثر دانست و عنوان کرد: «کشته شدن او (قاسم سلیمانی) تأثیر مثبتی بر افغانستان خواهد گذاشت.» و از سویی کشته شدن قاسم سلیمانی را بستری برای افزایش حملات ایران به نیروهای افغانستانی عنوان کرد.[۹۲]

پس از مرگ وی برخی هنرمندان و بازیگران ایرانی پیام‌های تسلیت در شبکه اجتماعی اینستاگرام منتشر کردند.[۹۳] اما شبکه اجتماعی اینستاگرام اقدام به پاک کردن پیام‌ها و تصاویر تسلیت مربوط به وی کرد. به طوری که پاک شدن این پست‌ها مورد اعتراض افرادی همچون رضا رشیدپور، علیرضا جهان‌بخش، بهاره رهنما و مهران رجبی قرار گرفت.[۹۴][۹۵][۹۶][۹۷] اینستاگرام در پاسخ به این اعتراض‌ها اعلام کرد طبق فهرست سازمان‌های تروریستی که از وزارت خارجه آمریکا دریافت کرده و به دلیل تحریم فرماندهان سپاه موظف است حساب‌های کاربری منسوب به این سازمان‌ها و افراد را مسدود و پست‌های مربوط به آنها یا در ستایش و حمایت از آنها را حذف کند.[۹۸] محمدجواد آذری جهرمی وزیر ارتباطات ایران در پاسخ گفت در مقابل سانسور صدای ایران ملت ایران در اینستاگرام توسط ایالات متحده آمریکا خواهد ایستاد.[۹۹]وی در توییتی به زبان انگلیسی گفت: از منطقه ما گورتان را گم گنید![۱۰۰]

اردشیر زاهدی وزیر امور خارجه زمان پهلوی، نظر خود را در مورد قاسم سلیمانی و ترور وی توسط آمریکا طی یک مصاحبه بیان کرد. وی اظهار داشت: «... او مهمان رسمی دولت عراق بود و ترور او قطعاً جنایت است. ترامپ دیوانه شده و اگر مدرکی علیه سلیمانی دارد، چرا منتشر نمی‌کند؟ بزرگ‌ترین تروریست دنیا خودِ آمریکا است. ...»[۱۰۱][۱۰۲][۱۰۳]

تشییع جنازه و خاکسپاری

حضور سیدعلی خامنه‌ای، حسن روحانی، علی لاریجانی، ابراهیم رئیسی و دیگر مقامات ایرانی در مراسم تشییع جنازهٔ قاسم سلیمانی و همراهان‌اش و خواندن نماز میت
تصاویر هوایی از حضور مردم تهران در تشییع پیکر سلیمانی و همراهان
مراسم تشییع قاسم سلیمانی در میدان انقلاب تهران (۱۶ دی ۱۳۹۸)

در ۱۴ دی ۱۳۹۸، اجساد قاسم سلیمانی، ابومهدی المهندس و سایر کشته شدگان عملیات آذرخش کبود در بغداد و کاظمین تشییع شد. هزاران نفر از مردم عراق در این مراسم حضور یافتند.[۱۰۴] در چهار روز بعدی اجساد سلیمانی و کشته شدگان به ترتیب در شهرهای اهواز، مشهد، تهران، قم و کرمان تشییع شد. حضور تشییع کنندگان در تهران میلیونی بود.[۱۰۵] در مراسم تشییع در تهران، جمعیت چند میلیونی مردم گرد آمدند و برخی رسانه‌ها آن را شلوغ‌ترین مراسم تشییع پس از تشییع روح‌الله خمینی دانستند.[۱۰۶][۱۰۷]

حملات متقابل ایران

در ساعات اولیه ۱۸ دی ۱۳۹۸ ایران در پاسخ به ترور قاسم سلیمانی با شلیک چندین موشک بالستیک از کرمانشاه به سمت پایگاه عین‌الاسد آمریکا واقع در استان الانبار عراق آغاز شد.[۱۰۸][۱۰۹]

همزمان با آیین خاکسپاری قاسم سلیمانی،[۱۱۰] موشک‌باران[۱۱۱] دو پایگاه هوایی آمریکا در عراق آغاز شد.[۱۱۲] موشکهای پرتابی برپایه برخوردگاه (عین الاسد. ۴۳۰ کیلومتر) و اندازه آنها تا پرتابگاه (شاید کرمانشاه) از گونه فاتح ۳۱۳ با برد ۵۰۰ کیلومتر گمانه زنی شده‌اند. شبکه خبر گونه این موشکها را از کلاس فاتح، ذوالفقار و موشک بی بالچه قیام گزارش کرده‌است.[۱۱۳][۱۱۴]سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در بیانیه رسمی خود موشک‌باران یادشده را «گام نخست انتقام خون سردار قاسم سلیمانی» نامیده‌است. سرآمد این پایگاه‌ها، عین الاسد در استان انبار و دیگر اهداف، فرودگاه اربیل بهمراه پایگاه و کنسولگری آمریکا در آنجا و همچنین پایگاه التاجی در شمال بغداد بودند. شمار موشکهای پرتاب شده ۳۵ فروند گزارش شده، ولی پنتاگون ادعا کرده‌است که چهار فروند از موشکها در بیابان پیرامون عین الاسد فرود آمده و یکی هم در اربیل به هدف برخورد نکرده‌است.[۱۱۵][۱۱۶][۱۱۷][۱۱۸]ارتش عراق شمار موشکها را ۲۲ فروند اعلام نموده‌است.[۱۱۹]

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی همچنین از حمله موشکی به پایگاه نظامی التاجی آمریکا در نزدیکی فرودگاه اربیل در منطقه کردستان عراق خبر داد.[۱۲۰][۱۲۱]

سقوط پرواز شماره ۷۵۲ هواپیمایی بین‌المللی اوکراین

چند ساعت پس از حملات سپاه پاسداران به پایگاه‌های نظامی آمریکا در پی خونخواهی از قاسم سلیمانی، پرواز مسافر بری شماره ۷۵۲ هواپیمایی بین‌المللی اوکراین متعلق به هواپیمایی بین‌المللی اوکراین از مبدأ تهران به مقصد کی‌یف هدف شلیک پدافند هوایی سپاه پاسداران قرار گرفته و سقوط کرد.[۹۳][۱۲۲][۱۲۳] این هواپیما در تاریخ ۱۸ دی ۱۳۹۸ (۸ ژانویه ۲۰۲۰) ساعت ۶:۱۹ صبح اندکی پس از برخاستن از فرودگاه امام خمینی مورد اصابت سامانه موشکی تور قرار گرفت و کمی بعد در حوالی پرند سقوط کرد. همه ۱۷۶ سرنشین این پرواز جان باختند.[۱۲۴][۱۲۵][۱۲۲] با وجود تکذیب‌های متوالی از سوی ایران، در نهایت در تاریخ ۲۱ دی ۱۳۹۸، شلیک موشک به پرواز ۷۵۲ توسط ستاد کل نیروهای مسلح ایران تأیید شد.[۱۲۶][۱۲۲] دلیل شلیک موشک به این هواپیمای مسافربری، در اطلاعیه ستاد کل نیروهای مسلح، «خطای انسانی غیرعمد» اعلام شده‌است.[۱۲۷]

تعداد دقیق سرنشینان این هواپیما ۱۷۶ نفر بود که از این تعداد ۱۶۷ مسافر و ۹ خدمهٔ پروازی بوده‌اند. بیشتر مسافران این پرواز (۱۴۰ نفر) ایرانی بودند، با این حال برخی از اتباع خارجی نیز در این پرواز حضور داشتند.[۱۲۸] پس از آن مقامات تأیید کردند که حداقل ۱۳۹ نفر در این هواپیما، ایرانی بوده‌اند[۱۲۹] که بیشتر آن‌ها پس از تعطیلات زمستانی از طریق اوکراین به کانادا بازمی‌گشتند.[۱۳۰][۱۳۱][۱۳۲]

تحریم

در اردیبهشت ۱۳۹۰ مقامات وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا سلیمانی را متهم به همکاری با نیروهای امنیتی سوریه در جریان اعتراضات در این کشور و سرکوب مخالفان بشار اسد کردند. در پی این اتهام وزارت خزانه‌داری ایالات متحده آمریکا سلیمانی را تحریم کرد.[۱۳۳]

در ۳ تیر ۱۳۹۰ (۲۴ ژوئن ۲۰۱۱)، روزنامهٔ رسمی اتحادیه اروپا گزارش کرد که کشورهای عضو اتحادیه، سه تن از فرماندهان ارشد سپاه پاسداران ایران، یعنی جعفری، سلیمانی، طائب و نیز چند شهروند و مؤسسه اقتصادی سوریه را در واکنش به ادامه سرکوب خشونت‌آمیز معترضان سوری توسط حکومت سوریه و سپاه قدس جمهوری اسلامی ایران، تحریم کرده‌اند.[۱۳۴]

تصویر

ایران

قاسم سلیمانی در سال ۱۳۹۸.

گروه موسیقی سنتی ایرانی نبض در مراسمی که روز ۲۳ بهمن ۱۳۹۳ به مناسبت سالگرد انقلاب ۱۳۵۷ در دانشگاه علوم پزشکی ایران برگزار شد، ترانه‌ای را به سلیمانی تقدیم کرد. این کلیپ توسط خبرگزاری فارس منتشر شد. بسیاری از وب سایت‌های اصولگرای ایرانی این کلیپ را بازنشر کردند. شعر این ترانه به تلاش‌های سلیمانی برای نجات کشورهای عربی از دست داعش، و همچنین «آزادی» بیت‌المقدس و غزه می‌پردازد. در صفحه‌ای که پشت سر خواننده در این مراسم بود، عکسی از سلیمانی در کنار فرماندهٔ شبه نظامیان شیعه سپاه بدر، رزمندگان کرد و دیگر جنگجویان دیده می‌شد.[۱۳۵] فیلم ۲۳ نفر ماجرای ۲۳ نفر از سربازان تحت امر قاسم سلیمانی در لشکر ثارالله کرمان در جنگ ایران و عراق است.[۱۳۶] قاسم سلیمانی در اولین روز تصویر برداری این فیلم به میان بازیگران رفت و یک سکانس از فیلم با حضور وی فیلمبرداری شد.[۱۳۷]

غیر از ایران

  • نیویورک تایمز، در سپتامبر ۲۰۱۳ او را به عنوان «دشمنی که هم مورد تنفر و هم مورد تحسین است» توصیف کرد. جان مگوایر افسر سابق سازمان سیا در عراق می‌گوید «او قوی‌ترین مأمور مخفی در خاورمیانه است … و هیچ‌کس او را نمی‌شناسد.»[۳۸]
  • هفته‌نامه آمریکایی نیوزویک در نسخه بین‌المللی خود در ۳ دسامبر ۲۰۱۴ تصویری از قاسم سلیمانی را بر روی جلد خود چاپ کرد و در کنار تصویر وی بر روی جلد خود نوشت: «اول با آمریکا می‌جنگید، الان داعش را درهم می‌کوبد، او فرد باهوشی و عاشق جنگ است و خودش هم می‌داند که زبده این کار است.»[۱۳۸][۱۳۹]
  • نشریه آمریکایی فارین پالیسی در دهمین گزارش سالانه خود پیرامون معرفی متفکران برتر جهانی در عرصه‌های مختلف، از قاسم سلیمانی به عنوان یکی از ۱۰ چهره و متفکر برتر در عرصه امنیتی-دفاعی نام برد.[۱۴۰][۱۴۱] در گزارش این نشریه به وجود «اثر انگشت سلیمانی» در مکان‌هایی که ایران در آن فعالیت دارد، از یمن تا عراق و سوریه اشاره شده‌است. فارین پالیسی همچنین به هشدار قاسم سلیمانی به دونالد ترامپ در ژوئیه ۲۰۱۸ که گفته بود «ما نزدیک به شما هستیم، جایی که تصورش را هم نمی‌توانید بکنید» اشاره کرده‌است.[۱۴۰][۱۴۱]
  • در سال ۲۰۱۷ مجلهٔ تایم، سلیمانی را به عنوان یکی از ۱۰۰ شخصیت تأثیرگذار سال معرفی کرد.[۱۴۲] در پی این انتخاب کِنِت پولاک کارشناس سابق سی‌آی‌ای و تحلیلگر سیاسی نظامی خاورمیانه، در یادداشتی نوشت: «سلیمانی برای شیعیان خاورمیانه جذابیت ویژه‌ای دارد، چرا که معجونی است از جیمز باند، اروین رومل و لیدی گاگا».[۱۴۳]
  • بی‌بی‌سی پس از مرگ سلیمانی نوشت: سلیمانی از نظر واشینگتن مردی بود که دستش به خون نیروهای آمریکایی آلوده بود.[۱۴۴] اما دلیل محبوبیت او در ایران این بود که او اقدامات ایران علیه فشار آمریکا و تحریم‌های آن علیه ایران را رهبری می‌کرد.[۱۴۴]

از نظر دیگران

دیدگاه‌ها و موضع‌گیری‌ها

قاسم سلیمانی، حدود ۲۲ سال فرماندهی نیروی قدس سپاه پاسداران را برعهده داشت. نشان ذوالفقار که عالی‌ترین نشان نظامی ایران است، پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران تاکنون تنها به قاسم سلیمانی داده شده‌است.[۱۴۷]

در تاریخ ۴ مرداد ۱۳۹۷ سلیمانی در یک سخنرانی در همدان ادبیات تهدیدآمیز ترامپ را «ادبیات کاباره‌ای» خواند و با یادآوری شکست‌های آمریکا در منطقه و استفاده سربازان آمریکایی از پوشک بزرگسالان، خود و نیروی سپاه قدس را طرف حساب آمریکا معرفی کرده و ارتش آمریکا را ناتوان‌تر از آن دانست که با ایران درگیر جنگ شود.[۱۴۸][۱۴۹] حسن روحانی در ۳ ژوئیه ۲۰۱۸ به صورت تلویحی به بستن تنگه هرمز به روی نفتکش‌ها در صورت تحریم نفتی ایران اشاره کرده بود.[۱۵۰] در پی آن دونالد ترامپ نیز در توییتی به این اظهارات روحانی پاسخ داد و نوشت «دیگر هرگز، هرگز آمریکا را تهدید نکنید، وگرنه با پیامدهایی روبه‌رو خواهید شد که کمتر کسی در تاریخ دیده‌است.[۱۴۸]» که سخنان سلیمانی در واکنش به این توییت ترامپ بیان شد.[۱۴۸]

بزرگداشت

نام بزرگراه رسالت در ۱۵ دی ۱۳۹۸ توسط شورای شهر تهران به «بزرگراه شهید سردار قاسم سلیمانی» تغییر کرد.[۱۵۱] همچنین رئیس سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران روز شنبه ۱۴ دی ماه ۱۳۹۸، از تغییر نام «فرهنگ‌سرای بهاران» در منطقهٔ ۱۷، به «فرهنگ‌سرای سپهبد شهید حاج قاسم سلیمانی» خبر داد.[۱۵۲][۱۵۳]

ورزشگاه ۱۲ هزارنفری بنیان‌دیزل (ورزشگاه خانگی باشگاه فوتبال ماشین‌سازی تبریز) نیز پس از کشته‌شدن سلیمانی، به نام وی تغییر نام پیدا کرد.[۱۵۴][۱۵۵]

دبیر ستاد فرهنگ شورای عالی انقلاب فرهنگی اعلام کرد: روز ۱۳ دی با تصویب شورای فرهنگ عمومی در تقویم کشور به «روز جهانی مقاومت - شهادت الگوی اخلاص و عمل سردار سپهبد قاسم سلیمانی به دست استکبار جهانی» نام گرفت.[۱۵۶]

جستارهای وابسته

ارجاعات

  1. «اعطای نشان عالی ذوالفقار به سردار سرلشکر قاسم سلیمانی». پایگاه دفتر حفظ و نشر آثار باآیت‌الله العظمی سید علی خامنه ای. ۱۹ اسفند ۱۳۹۷. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۴ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۱ مارس ۲۰۱۹.
  2. "لشکر 41 ثارالله (ع) | دفاع‌مقدس". defamoghaddas.ir. Archived from the original on 9 February 2017. Retrieved 22 August 2016.
  3. "عملیاتی که در آن سردار سلیمانی شدیداً مجروح شد". yjc.ir. Archived from the original on 5 September 2016. Retrieved 22 August 2016.
  4. "El iraní Qasem Soleimani, "el hombre más poderoso en Irak"". Terra. Archived from the original on 15 October 2014. Retrieved 11 October 2014.
  5. soleimani reveals details role he played 2006 israel hezbollah war بایگانی‌شده در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine aawsat.com
  6. Shadowy Iran commander Qassem Soleimani gives rare interview on 2006 Israel-Hezbollah war بایگانی‌شده در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine thenational.ae
  7. "Pictures reportedly place Iranian general in Daraa". Archived from the original on 12 February 2015. Retrieved 31 March 2015.
  8. "Iran's Revolutionary Guards executes 12 Assad's forces elements". Iraqi News. Archived from the original on 29 March 2015. Retrieved 31 March 2015.
  9. Hermann, Rainer (15 October 2016). "Die Völkerschlacht von Aleppo". فرانکفورتر آلگماینه زایتونگ (به German). Archived from the original on 15 October 2016. Retrieved 15 October 2016.
  10. Amir Toumaj (2 April 2017). "Qassem Soleimani reportedly spotted in Syria's Hama province". Long War Journal. Archived from the original on 3 April 2017. Retrieved 3 April 2017.
  11. «مدال‌های فرمانده نیروی قدس سپاه». مشرق‌نیوز. ۱۸ فروردین ۱۳۹۲. ۲۰۴۹۵۹. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۹ شهریور ۱۳۹۷.
  12. خبرگزاری باشگاه خبرنگاران (۲۰۲۰-۰۱-۰۳). «بدون تعارف با خانواده حاج قاسم سلیمانی/ ناگفته‌های پسر از سردار سرلشکر شهید سلیمانی + فیلم». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۶.
  13. خبرگزاری باشگاه خبرنگاران (۲۰۲۰-۰۱-۰۳). «تصویری از فرزند سردار سلیمانی پس از اعلام خبر شهادت پدرش». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۳.
  14. "خبرگزاری فارس - رازهای زندگی سردار ایرانی/ حاج قاسم چگونه زندگی می‌کرد". خبرگزاری فارس. 5 January 2020. Retrieved 6 January 2020.
  15. "پدر سردار قاسم سلیمانی دار فانی را وداع گفت". ایرنا. 31 October 2017. Archived from the original on 3 January 2020. Retrieved 3 January 2020.
  16. "عکس - حضور سردار سلیمانی بر مزار مادرش در روز مادر". خبرآنلاین. 9 March 2018. Archived from the original on 3 January 2020. Retrieved 3 January 2020.
  17. آمریکا برادر قاسم سلیمانی را تحریم کرد بایگانی‌شده در ۱۴ آوریل ۲۰۱۷ توسط Wayback Machine، بی‌بی‌سی فارسی
  18. «زندگی نامهٔ سردار قاسم سلیمانی». aei.org. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۸ اکتبر ۲۰۱۱.
  19. [www.mashreghnews.ir/fa/news/۷۷۶۰۵ «ژنرال آفتاب سوخته‌ای که کابوس آمریکایی‌ها شد»] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک).
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ قاسم سلیمانی فرمانده سپاه قدس و ترانه‌های فارسی و عربی بایگانی‌شده در ۲۵ فوریه ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine بی‌بی‌سی فارسی
  21. ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ «'قاسم سلیمانی در عراق کشته شده‌است'» (به انگلیسی). ۲۰۲۰-۰۱-۰۳. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۳.
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ «U.S. Strike Kills Iran's Most Important Military Commander». news.yahoo.com (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۳.
  23. Hassan، Falih؛ Rubin، Alissa J.؛ Crowley، Michael (۲۰۲۰-۰۱-۰۲). «Iran Confirms Death of Revolutionary Guard Commander in U.S. Strike» (به انگلیسی). The New York Times. شاپا 0362-4331. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۳.
  24. «Subscribe to read | Financial Times». www.ft.com. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۴.
  25. «Who's Next? Trump Crossed a Line with Soleimani's Assassination». Defense One. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۴.
  26. @Khamenei_fa (13 دی 1398). "پیام تسلیت رهبر انقلاب اسلامی به مناسبت شهادت سپهبد قاسم سلیمانی" (Tweet) – via Twitter. Check date values in: |date= (help)
  27. Foreign Ploicy The Dark Knight Rises بایگانی‌شده در ۱۷ اکتبر ۲۰۱۴ توسط Wayback Machine
  28. *Dexter Filkins (30 September 2013). "The Shadow Commander". The New Yorker. Archived from the original on 31 March 2015. Retrieved 31 March 2015.
  29. «سردار سلیمانی؛ از روستای دورافتاده و کوهستانی کرمان تا قلب خاورمیانه/ سایهِ ترس، «مرد بدون سایه» بر سر تروریست‌های داعش». نامه نیوز. دریافت‌شده در ۹ نوامبر ۲۰۱۹.
  30. «نکته‌ای جالب در دست نوشتهٔ سرلشکر سلیمانی خطاب به جوانان لُر». آخرین خبر. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۰ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۰ نوامبر ۲۰۱۹.
  31. ««احتمال ورود قاسم سلیمانی به عرصه سیاست داخلی ایران»». رادیوزمانه. ۲۸ اسفند ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ مارس ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۰ مارس ۲۰۱۵.
  32. ۳۲٫۰ ۳۲٫۱ ۳۲٫۲ ۳۲٫۳ «زندگی نامهٔ سردار قاسم سلیمانی». http://www.aei.org. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۸ اکتبر ۲۰۱۱. پیوند خارجی در |ناشر= وجود دارد (کمک)
  33. ماهرویان، پوریا (۲۰۲۰-۰۱-۰۳). «قاسم سلیمانی؛ فرمانده‌ای که نماینده آیت‌الله خامنه‌ای در منطقه بود» (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۴.
  34. 2521 (۲۰۲۰-۰۱-۰۳). «دربارهٔ سردار قاسم سلیمانی». ایرنا. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۷.
  35. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱ نوامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  36. «بیانات در مراسم اعطای نشان عالی ذوالفقار به فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران». پایگاه دفتر حفظ و نشر آثار سیدعلی خامنه‌ای. ۱۹ اسفند ۱۳۹۷. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۷ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۱۹.
  37. «نشان «ذوالفقار» چیست؟ و به چه کسانی اعطا می‌شود؟». خبرگزاری میزان. ۲۰ اسفند ۱۳۹۷. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  38. ۳۸٫۰ ۳۸٫۱ ۳۸٫۲ ۳۸٫۳ ۳۸٫۴ ۳۸٫۵ Filkins, Dexter (30 September 2013). "The Shadow Commander". The New Yorker. Archived from the original on 28 June 2014. Retrieved 7 February 2014.
  39. «ماجرای عجیب دست و انگشتری که از بدن حاج قاسم سالم ماند/ سردار یک ریال یا یک دلار حق مأموریت نگرفت/روایت‌هایی از منش و شخصیت سردار شهید سلیمانی». خبرآنلاین. ۱۳ دی ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۵ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰.
  40. «نماینده ولی‌فقیه در نیروی قدس: سردار سلیمانی یک ریال یا دلار حق مأموریت نگرفت». خبرگزاری فارس. ۱۳ دی ۱۳۹۸.
  41. Chulov, Martin (28 July 2011). "Qassem Suleimani: the Iranian general 'secretly running' Iraq". The Guardian. Archived from the original on 11 February 2014. Retrieved 7 February 2014.
  42. «عراق در چنگال ژنرال وحشت». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۰ فوریه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۸ ژانویه ۲۰۱۲.
  43. الکشف عن وجود عناصر من فیلق القدس فی المنطقة الخضراء[پیوند مرده] الشرق الأوسط
  44. Iraq and its neighbours: A regional cockpit بایگانی‌شده در ۲۴ نوامبر ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine The Economist
  45. «ژنرال بدون سایه خامنه‌ای». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳۰ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۸ ژانویه ۲۰۱۲.
  46. «ساندی تایمز ادعا کرد: سردار سلیمانی، فرمانده ارتش از هم فروپاشیده عراق و عملیات دفاع از بغداد». وبگاه انتخاب. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۶ ژوئن ۲۰۱۴.
  47. ساندی تایمز: قاسم سلیمانی فرماندهی دفاع از بغداد را برعهده گرفته‌است بایگانی‌شده در ۲۷ آوریل ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine دویچه‌وله فارسی
  48. سایه قاسم سلیمانی در کردستان عراق بایگانی‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۴ توسط Wayback Machine بی‌بی‌سی فارسی
  49. بی‌بی‌سی, شیرین جعفری. "وال‌استریت ژورنال: قاسم سلیمانی با حرکت‌های آمریکا مقابله می‌کند". BBC News فارسی. Archived from the original on 19 November 2018. Retrieved 3 January 2020.
  50. جزئیات نیویورک تایمز از نقش قاسم سلیمانی در عراق بایگانی‌شده در ۱۶ مارس ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine بی‌بی‌سی فارسی
  51. نگار, کاوه قریشی روزنامه. "سایهٔ قاسم سلیمانی در کردستان عراق". BBC News فارسی. Archived from the original on 13 October 2018. Retrieved 3 January 2020.
  52. «حاج قاسم قبل از حملهٔ داعش به مسعود بارزانی چه گفت؟». خبرگزاری مهر.
  53. ۵۳٫۰ ۵۳٫۱ معموری، علی (۳ نوامبر ۲۰۱۹). «بحران عراق؛ چرا برخی معترضان علیه ایران شعار می‌دهند؟». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۲۰.
  54. ۱۹ دی ۱۳۹۸ (۱۰ آبان ۱۳۹۸). «خامنه‌ای و سلیمانی، آماج شعارهای معترضان عراقی». radiofarda.com. رادیو فردا. دریافت‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۲۰.
  55. «چرا تهران نمی‌خواهد به تغییر رفتار شیعیان عراق اعتراف کند؟». independentpersian.com. ایندیپندنت فارسی. ۸ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۹ دی ۱۳۹۸.
  56. ۵۶٫۰ ۵۶٫۱ ۵۶٫۲ MAGID, PESHA (7 January 2020). "In Death Suleimani May Achieve His Life's Dream: Preserving Iranian Power in Iraq". foreignpolicy.com. فارین پالیسی. Retrieved 7 January 2020.
  57. «"سفر قاسم سلیمانی به عراق برای آموزش مقابله با اعتراضات"». dw.com. بخش فارسی دویچه وله. ۳۱ اکتبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۲۰.
  58. «سردار سلیمانی: کمتر از سه ماه دیگر جشن پیروزی پایان عمر داعش را اعلام می‌کنیم». ایرنا. ۳۰ شهریور ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰.
  59. «سردار سلیمانی: کمتر از سه ماه دیگر پایان عمر داعش را اعلام می‌کنیم». پارس تودی. ۳۱ شهریور ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  60. ۶۰٫۰ ۶۰٫۱ ۶۰٫۲ «اعلام رسمی "پایان داعش" در نامه قاسم سلیمانی به خامنه‌ای». دویچه وله. ۲۱ نوامبر ۲۰۱۷. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰.
  61. «ایان حکومت داعش/حاج قاسم قبل از موعد مقرر به وعده‌اش عمل کرد/فرماندهی میدانی سردار+فیلم». خبرگزاری میزان. ۲۹ آبان ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰.
  62. «سردار سلیمانی در پیامی به امام خامنه‌ای پایان داعش را رسماً اعلام کرد». خبرگزاری تسنیم. ۳۰ آبان ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۹ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰.
  63. «پاسخ رهبر انقلاب به نامه سرلشکر قاسم سلیمانی دربارهٔ پایان سیطره داعش». ایسنا. ۳۰ آبان ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰.
  64. «نامه سردار سلیمانی به رهبر انقلاب با اعلام پایان سیطره حکومت داعش». خبرگزاری دانشگاه آزاد اسلامی. ۳۰ آبان ۱۳۹۷. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۳ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰.
  65. «رئیس‌جمهور پایان داعش را به رهبر معظم انقلاب و سردار سلیمانی تبریک گفت». خبرگزاری دانشگاه آزاد اسلامی. ۳۰ آبان ۱۳۹۶.
  66. «مایک پنس: قاسم سلیمانی یک شیطان صفت و مسئول مرگ هزاران آمریکایی از جمله در حمله ۱۱ سپتامبر بود». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۷.
  67. AFP (۲۰۲۰-۰۱-۰۵). «Pence's linkage of Soleimani to 9/11 hijackers is challenged». Business Standard India. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۷.
  68. «Pence Is (Mostly) Right About Iran and the 9/11 Hijackers». National Review (به انگلیسی). ۲۰۲۰-۰۱-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۷.
  69. «قاسم سلیمانی، مشاور سرکوب معترضان در سوریه». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۹.
  70. «Qasem Soleimani helped shape the brutality of the Syrian war».
  71. iranianuk.com (۲۰۲۰). «قاسم سلیمانی، مشاور سرکوب معترضان در سوریه». iranianuk.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۹.
  72. Welle (www.dw.com)، Deutsche. «شمار قربانیان جنگ داخلی سوریه از ۱۲۰ هزار تن گذشت | DW | 01.11.2013». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۹.
  73. Welle (www.dw.com)، Deutsche. «"سفر قاسم سلیمانی به عراق برای آموزش مقابله با اعتراضات" | DW | 31.10.2019». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۹.
  74. «چه کسانی قاسم سلیمانی را قاتل افغان‌ها می‌دانند؟». ایندیپندنت فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۹.
  75. «بلقیس روشن، نماینده پارلمان افغانستان: کشته شدن قاسم سلیمانی تأثیر مثبتی بر افغانستان دارد». IranWire | خانه. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۹.
  76. نت، العربیة (۲۰۲۰-۰۱-۰۳). «سلیمانی با شلیک چند موشک از پهباد مورد حمله قرار گرفت». العربیة نت. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۳.
  77. www.asriran.com https://www.asriran.com/fa/news/706773/سردار-قاسم-سلیمانی-به-شهادت-رسیدپنتاگون-به-دستور-ترامپ-بود-عکس-و-فیلم. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۳. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  78. Hassan، Falih؛ Rubin، Alissa J.؛ Crowley، Michael؛ Schmitt، Eric (۲۰۲۰-۰۱-۰۲). «Top Iranian General Qassim Suleimani Is Killed in U.S. Strike» (به انگلیسی). The New York Times. شاپا 0362-4331. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۳.
  79. «پنتاگون: قاسم سلیمانی در اقدامی قاطع به دستور ترامپ کشته شد». radiofarda.com. رادیو فردا. ۱۳ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۳ دی ۱۳۹۸.
  80. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۴ ژانویه ۲۰۲۰.
  81. https://web.archive.org/web/20200103092224/https://time.com/5758250/qasem-soleimani-iran-retaliation/
  82. https://web.archive.org/save/https://www.telegraph.co.uk/news/2020/01/03/friday-evening-news-briefing-uk-troops-risk-afterassassination/
  83. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  84. https://web.archive.org/web/20200103182431/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/jan/03/donald-trump-qassem-suleimani-haunt-quds-iran
  85. Gilsinan، Kathy (۲۰۲۰-۰۱-۰۴). «It Wasn't the Law That Stopped Other Presidents From Killing Soleimani». The Atlantic (به انگلیسی). بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۴.
  86. "Was It Legal For The U.S. To Kill A Top Iranian Military Leader?". NPR.org. Archived from the original on 4 January 2020. Retrieved 2020-01-04.
  87. ""Right-Wing Populists Will Sweep the Elections": U.S. Killing of Soleimani Helps Hard-Liners in Iran". Democracy Now!. Archived from the original on 4 January 2020. Retrieved 2020-01-04.
  88. William Vuillez. «"Pas de guerre contre l'Iran": des manifestants défilent aux États-Unis». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۶ ژانویه ۲۰۲۰.
  89. Maisant Ludovic. «Tensions avec l'Iran: sécurité renforcée et manifestations anti-guerre aux Etats-Unis». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۶ ژانویه ۲۰۲۰.
  90. «تصاویر/ اعتراض به ترور سردار سلیمانی در شهرهای آمریکا».
  91. «تظاهرات مخالفان جنگ در 70 شهر آمریکا (+عکس)».
  92. ایران وایر (۱۵ دی ۱۳۹۸). «بلقیس روشن، نماینده پارلمان افغانستان: کشته شدن قاسم سلیمانی تأثیر مثبتی بر افغانستان دارد». ایران وایر.
  93. ۹۳٫۰ ۹۳٫۱ «خبرگزاری فارس - اطلاعیه مهم ستادکل نیروهای مسلح/ سقوط هواپیمای مسافربری ناشی از خطای انسانی سیستم پدافندی بود». خبرگزاری فارس. ۲۰۲۰-۰۱-۱۱. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۱ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۱.
  94. Seratnews.com، صراط نیوز | (۱۳۹۸/۱۰/۱۵–۰۹:۴۸). «اعتراض رشیدپور به حذف عکس سردار سلیمانی از اینستاگرام». fa. دریافت‌شده در 2020-01-05. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  95. «نسخه آرشیو شده». www.asriran.com. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۴.
  96. «واکنش هنرمندان به عروج «حاج قاسم» / پیام‌هایی که حذف می‌شود!». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۲۰-۰۱-۰۳. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۵ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۴.
  97. «حذف پست اینستاگرامی هنرمندان دربارهٔ شهادت حاج قاسم +عکس». مشرق نیوز. ۲۰۲۰-۰۱-۰۳. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۴.
  98. «اینستاگرام علت حذف پست‌های مربوط به قاسم سلیمانی را تشریح کرد». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. ۱۴ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۴ دی ۱۳۹۸.
  99. www.asriran.com https://www.asriran.com/fa/news/707182/وزیر-ارتباطات-مقابل-سانسور-آمریکا-در-اینستاگرام-می‌ایستیم. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۵. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  100. Stanisclaus، Melissa (۲۰۲۰-۰۱-۰۸). «Iran's Minister of Telecommunications tweets "get the hell out of our region"». izzso (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۸.
  101. «اردشیر زاهدی، وزیر خارجه رژیم پهلوی: قاسم سلیمانی فرماندهی شرافتمند و نابغه نظامی بود /ترامپ دیوانه شده‌است، بزرگترین تروریست دنیا خودِ آمریکاست».
  102. یادکرد خالی (کمک)
  103. «نظر اردشیر زاهدی دربارهٔ سردار سلیمانی». آفتاب نیوز.
  104. «بازتاب حضور مردم عراق در تشییع پیکر شهید سلیمانی در رسانه‌های روسیه». ایرنا.
  105. «حضور میلیونی مردم در تشییع پیکر سردار سلیمانی / رهبری با چشمانی اشکبار بر پیکر سردار سلیمانی اقامه نماز کردند / پیکر سردار سلیمانی از دانشگاه تهران تا میدان آزادی تشییع شد / ورود پیکر شهید سلیمانی به قم / پلیس: تاکنون کوچکترین مسئله امنیتی در مراسم وجود نداشته / حواشی مراسم؛ از شعارها تا پلاکارد «بدرود فرمانده»». انتخاب.
  106. «بازتاب حضور مردم عراق در تشییع پیکر شهید سلیمانی در رسانه‌های روسیه». ایسنا.
  107. «تشییع جنازه‌های پرجمعیت ایران؛ از ناصرالدین شاه تا قاسم سلیمانی». بی‌بی‌سی فارسی.
  108. 1104 (۲۰۲۰-۰۱-۰۷). «آغاز انتقام سخت با شلیک ده‌ها موشک به پایگاه آمریکایی عین‌الاسد». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۷.
  109. «سپاه از حمله سنگین موشکی به پایگاه هوایی آمریکا در عراق خبر داد». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۰-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۷.
  110. «Patriot Missile Long-Range Air-Defence System, US Army». Army Technology (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۹.
  111. «تصاویر باران موشکی اربیل».
  112. «تشییع پیکر سردار سلیمانی همزمان با حملات به پایگاه‌های آمریکا در عراق + ویدئو». ir.sputniknews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۸.
  113. www.mizanonline.com https://www.mizanonline.com/fa/news/584565/جزئیات-کامل-و-نحوه-حمله-موشکی-ایران-به-پایگاه-نظامی-آمریکا-در-عراق-فیلم-و-تصاویر. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  114. «مشخصات موشک‌های ایران در حملات هوایی به پایگاه‌های آمریکا در عراق» (به انگلیسی). ۲۰۲۰-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۸.
  115. «گزارش لحظه به لحظه عملیات "سردار سلیمانی": حملات موشکی سپاه به پایگاه السعد آمریکا در عراق+ ویدئو». ir.sputniknews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۸.
  116. «موشک‌های شلیک شده سپاه به پایگاه عین الاسد آمریکا از چه نوعی بودند؟». ir.sputniknews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۸.
  117. «پنتاگون: ایران موشک‌های بالستیک را به پایگاه‌های آمریکا در عراق شلیک کرد». ir.sputniknews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۸.
  118. «درخواست کمک پزشکی پایگاه عین الاسد آمریکا از مقامات عراقی». ir.sputniknews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۸.
  119. fararu.com https://fararu.com/fa/news/424537/تصاویر-بقایای-یک-موشک-شلیک-شده-از-ایران-در-اربیل. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  120. «پایگاه آمریکا در نزدیکی فرودگاه اربیل هم هدف قرار گرفت /شلیک موشک‌های سپاه به عین‌الاسد کماکان ادامه دارد». خبرآنلاین. ۲۰۲۰-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۸.
  121. «خبرگزاری فارس - پایگاه آمریکا در نزدیکی فرودگاه اربیل هم هدف قرار گرفت». خبرگزاری فارس. ۲۰۲۰-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۸.
  122. ۱۲۲٫۰ ۱۲۲٫۱ ۱۲۲٫۲ «ایران: هواپیمای اوکراینی در پی خطای انسانی هدف قرار گرفته‌است». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۰۲۰-۰۱-۱۱. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۱ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۱.
  123. «اشتباه پدافند سپاه موجب سقوط هواپیمای اوکراینی شد». ایسنا. ۲۰۲۰-۰۱-۱۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۱.
  124. "Boeing 737 Carrying 180 People Crashes in Iran, State Media Says". بلومبرگ. 2020-01-08. Archived from the original on 8 January 2020. Retrieved 2020-01-10.
  125. «اغلب مسافران بوئینگ 737 تهران-کیف ایرانی بودند». خبرگزاری فارس. ۱۳۹۸-۱۰-۱۸. دریافت‌شده در ۱۰ ژانویه ۲۰۲۰.
  126. «ماجرای اصابت موشک به هواپیمای اوکراینی چیست؟ ادعای رسانه‌های غربی و تکذیب ایران». آفتاب نیوز. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۱.
  127. «اطلاعیه ستادکل نیروهای مسلح: هواپیمای اوکراینی بر اثر خطای انسانی غیرعمد سقوط کرد- اخبار سیاسی - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۱.
  128. "Ukrainian airplane crashes near Tehran's Imam Khomeini Int'l Airport". Iranian Students News Agency. 8 January 2020. Retrieved 8 January 2020.
  129. "130 out of 167 passengers of crashed Ukrainian airplane are Iranian, citizens". Trend News Agency. Retrieved 8 January 2020.
  130. Jackson, Hannah (8 January 2020). "Iran plane crash: 138 passengers were connecting to Canada, Trudeau says". Global News. Archived from the original on 8 January 2020. Retrieved 8 January 2020.
  131. "Iran state TV says Ukrainian airplane crashes near Tehran". WBAL. Retrieved 8 January 2020.
  132. "63 Canadians among dead after Ukrainian plane crash in Iran, airline says". CBC News. 8 January 2020. Archived from the original on 8 January 2020. Retrieved 9 January 2020.
  133. «تحریم دو فرمانده سپاه قدس به دلیل سرکوب معترضان سوری». رادیو فردا. ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۰. از پارامتر ناشناخته |زیان= صرف‌نظر شد (کمک)
  134. اتحادیه اروپا سه نظامی ایرانی را به اتهام کمک به سرکوب مردم سوریه تحریم کرد، بی‌بی‌سی فارسی، ۳۰ تیر ۱۳۹۰ http://www.bbc.com/persian/iran/2011/06/110624_l03_syria_iran_pasdars بایگانی‌شده در ۷ نوامبر ۲۰۱۸ توسط Wayback Machine
  135. «سردار ایرانی» اثری جدید با موضوع سردار قاسم سلیمانی، از گروه موسیقی نبض است که چندی پیش رونمایی شد بایگانی‌شده در ۲۳ فوریه ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine خبرگزاری فارس
  136. [/content/154084/معرفی-کامل-فیلم-23-نفر؛ روایتی-از-آدم-های-واقعی-جنگ «معرفی کامل فیلم 23 نفر؛ روایتی از آدم‌های واقعی جنگ»] مقدار |پیوند= را بررسی کنید (کمک). دوات آنلاین - پایگاه خبری و تحلیلی. ۲۰۲۰-۰۱-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۶.
  137. ««۲۳ نفر» بالاخره روی پرده نقره‌ای می‌رود». جهان نیوز. ۲۰۱۹-۱۲-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۶.
  138. قاسم سلیمانی بر روی جلد نشریه آمریکایی «نیوزویک» بایگانی‌شده در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۴ توسط Wayback Machine رادیو فردا
  139. تلاش‌ها در مقابل تشیع شکست خواهد خورد[پیوند مرده] رادیو فردا
  140. ۱۴۰٫۰ ۱۴۰٫۱ «نام سردار قاسم سلیمانی در بین ۱۰ متفکر برتر امنیتی-دفاعی جهان». ایسنا. ۳ بهمن ۱۳۹۷. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۳ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  141. ۱۴۱٫۰ ۱۴۱٫۱ ««سردار سلیمانی» در فهرست ۱۰ متفکر برتر مجله فارن پالیسی». ایلنا. ۱۳ اسفند ۱۳۹۷.
  142. VICK, KARL (3 January 2020). "Why the U.S. Assassination of Iranian Quds Force Leader Qasem Soleimani Has the U.S. Bracing for Retaliation". time.com. Time (magazine). Retrieved 7 January 2020.
  143. Pollack, Kenneth M. (2017). "Major General Qasem Soleimani". time.com. تایم. Retrieved 7 January 2020.
  144. ۱۴۴٫۰ ۱۴۴٫۱ جاناتان مارکوس (3 ژانویه 2020 - 13 دی 1398). «قاسم سلیمانی، چرا فرمانده سپاه قدس را کشتند و چه اتفاقی خواهد افتاد؟». بی‌بی‌سی فارسی. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  145. «تمجید بی‌سابقه «ژنرال پترائوس» از «حاج قاسم سلیمانی» - انتخاب». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  146. "تمجید «ژنرال پترائوس» از «قاسم سلیمانی»". پایگاه خبری الف. Archived from the original on 23 September 2016. Retrieved 30 June 2016.
  147. قاسم سلیمانی؛ زندگی‌نامه فرمانده قدس سپاه، بی‌بی‌سی فارسی
  148. ۱۴۸٫۰ ۱۴۸٫۱ ۱۴۸٫۲ «قاسم سلیمانی به ترامپ: طرف حساب شما من هستم». دویچه وله. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۷ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۶ ژوئیه ۲۰۱۸.
  149. «اظهارات سرباز آمریکایی دربارهٔ سخنان سردار سلیمانی». اسپوتنیک. ۴ آگوست ۲۰۱۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۵ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  150. «جانشین فرمانده سپاه تهران: اگر صادرات نفت ایران را منع کنند تنگه هرمز را می‌بندیم». یورونیوز. 4 ژولای 2018. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۷ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۷ اوت ۲۰۱۸. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  151. «اعضای شورای شهر تهران به دو فوریت تغییر نام بزرگراه رسالت به شهید سردار «قاسم سلیمانی» رای مثبت دادند». تابناک. ۱۵ دی ۱۳۹۸.
  152. «تغییر نام یک فرهنگ‌سرا به فرهنگ‌سرای قاسم سلیمانی». مشرق‌نیوز. ۱۴ دی ۱۳۹۸.
  153. «تغییر نام فرهنگ‌سرای بهاران به فرهنگ‌سرای شهید قاسم سلیمانی». همشهری آنلاین. ۱۵ دی ۱۳۹۸.
  154. «تغییر نام ورزشگاه بنیان دیزل به «سپهبد شهید حاج قاسم سلیمانی»». ایسنا.
  155. "نامگذاری استادیوم بنیان دیزل به نام "شهید سپهبد قاسم سلیمانی"". سایت رسمی باشگاه ماشین‌سازی تبریز.
  156. «۱۳ دی؛ روز جهانی مقاومت نامگذاری شد». ایرنا. ۱۷ دی ۱۳۹۸.

منابع

پیوند به بیرون

مناصب نظامی
عنوان جدید فرمانده لشکر ۴۱ ثارالله
۱۳۶۱ – ۱۳۷۶
پسین:
عبدالمحمد رئوفی‌نژاد
پیشین:
احمد وحیدی
فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران
۱۳۷۶ – ۱۳۹۸
پسین:
اسماعیل قاآنی